Sokrates’e Göre Hayatın Anlamı Nedir?
Hayatın anlamı üzerine felsefi bir sohbet yapmak, bazen arkadaş ortamlarında anlatılacak en güzel esprilerden bile daha derinleşebilir. Ama şunu itiraf ediyorum: Sokrates’in hayatın anlamına dair söyledikleri, bana bazen ciddi anlamda kafa karıştırıcı geliyor. Zaten her şeyi fazla düşünen bir insan olarak, günlük hayatta bile en basit şeylerden bile felsefi çıkarımlar yapıyorum. Mesela geçen gün kahve alırken, bardağın üzerinde “Hayat Kısa, Kahve Soğur” yazıyordu. Sokratik sorgulama yaparken bir yudum kahve içmek… Acaba Sokrates de böyle bir ortamda nasıl düşünürdü?
—
Sokrates ve ‘İçsel Monolog’
İlk başta, Sokrates’le tanışmak pek de kolay bir şey değil. Düşünsenize, eski Yunan’da, her şey taşla, toprakla, sabırla inşa edilmişken, biz modern dünyada “Bu hayatın anlamı ne?” diye sorguluyoruz. Bu durumda, Sokrates’in bize vereceği cevap da çok ilginç olacaktır.
Bir arkadaşım geçen gün bana “Hayatın anlamı ne?” diye sordu. Cevap olarak hemen “Bir video oyunu gibi düşün. Seviye atlamak için bazen geriye gitmen gerekebilir” dedim. Şaşkın bakışlarıma bakınca da fark ettim ki, bu da hiç felsefi bir cevap değil. O zaman dedim ki, hadi bakalım, biraz Sokrates’i içselleştirelim.
—
Sokratik Sorgulama: Hayatın Anlamı Üzerine Derin Sohbetler
Sokrates, bildiğiniz gibi, sürekli soru sorarak insanları kendilerini sorgulamaya teşvik ederdi. O da zamanında “Ben neyi biliyorum ki?” diyordu ve günümüzün kahve dükkanlarında “Hangi kahveyi içmeliyim?” gibi sorular sormamıza benziyor.
Sokratik yöntemin en sevdiğim tarafı, Sokrates’in hiçbir zaman direkt bir cevap verememesiydi. O yüzden her soru aslında daha büyük bir sorunun kapısını aralıyordu. Mesela, “Hayatın anlamı nedir?” sorusu, aslında “Sen kimsin?” sorusunun bir türevi gibidir. Bir çay içmeye oturup, “Ya aslında ben kimim?” diye düşünmeye başlamak, günümüzde de fazlasıyla popüler bir konu.
Düşünsenize, bir gün bir kafede arkadaşlarınızla oturuyorsunuz. Klasik “Hayat nedir?” sorusu masaya geldi. Sonra herkes birbirine bakarak, “Ya, bu da hakikaten zor soru” falan diyor. Sokrates burada devreye girse, “Hadi bakalım, hep birlikte bir oyun oynayalım, her birinizin düşüncesine karşı çıkarak birbirinizi sorgulayalım” derdi. O sırada birinin “Felsefe tartışması” dediğini duyduğumda, içimden “O zaman başlasın felsefi sparring” diye düşünürüm. Hadi bakalım, bu çok eğlenceli olacak.
—
Sokrates ve “Bilmiyorum” Cevabı
“Hayatın anlamı nedir?” diye sorduğumda, Sokrates muhtemelen tek bir kelimeyle cevap verirdi: “Bilmiyorum.” Çünkü en önemli şey, insanın neyi bilmediğini fark etmesiydi. Bunu kabullenmek, aslında bir çeşit özgürlük gibiydi. Sokrates’in yaklaşımına göre, insan kendi bilgisinin sınırlarını anladığı zaman, gerçek bilgiyi elde edebilirdi.
Gerçekten, hayatın anlamını sorgulamak yerine, hayatın anlamını bilmiyor olmamız, çoğu zaman daha sağlıklı bir yaklaşım olabilir. “Hayat nedir?” sorusunun cevabını bulmaya çalışırken, Sokrates’in de sıkça söylediği gibi, “Bilmiyorum” demek, aslında insanı daha açık fikirli yapar. Çünkü bilmediğini kabul etmek, başka soruları sorgulamaya başlamak demektir.
Benim gibi sıkça espri yapan bir insanın, bazen gerçekten anlamlı bir sohbet açması gerektiğinde, “Bilmiyorum” demek çok rahatlatıcı bir cevap olabiliyor. O an her şeyi anladığını düşünerek büyük bir özgüvenle konuşmaya başlasanız da, bir süre sonra iç sesiniz “Aslında ne kadar az biliyorsun!” diyerek bir felsefi içsel monologa dönüşebilir.
—
Hayatın Anlamı ve Kahve: Sokratik Bir Metafor
Bir gün arkadaşım “Hayatın anlamını anlamak için nereden başlamalıyız?” diye sordu. Ben de ona “Kahve içmeden önce, ne içeceğin hakkında bir düşün” dedim. Gerçekten de kahve içmek, hayatın anlamını sorgulamak gibidir: Başta ne kadar basit görünüyor, ama her yudumda bir şeyler daha fazla anlam kazanır.
Sokratik yöntemle yaklaşacak olursak: Kahveyi içtikten sonra, acı ve tatlı dengesini sorgulamaya başlıyoruz. “Gerçekten hayat bu kadar basit mi? Şeker mi atmalıydım?” diye düşünmeye başlıyoruz. Ama belki de Sokrates bu noktada şöyle derdi: “Önce kahvenin tadını gerçekten hisset, sonra ne yapman gerektiğini anlarsın.”
Aynı şekilde, hayatın anlamı da tam olarak kahve gibi. Başlangıçta bir şekilde tatlı ve kolay görünür, ama insan derinleştikçe, içindeki asidik düşünceler devreye girmeye başlar. Ve tabii ki, bardağın dibine kadar gelindiğinde, bu “hayatın anlamı” muhabbeti birdenbire karmaşıklaşır. En basit şey bile, biraz Sokratik sorgulama ile, aniden felsefi bir hal alır.
—
Sonuç: Hayatın Anlamı? Hâlâ Bilmiyorum!
Bir arkadaşım Sokrates’ten biraz daha güncel bir yorum yaparak bana “Yani, öyle mi? Yani şimdi hayatı ne yapalım, bir ‘bilmiyorum’ deyip geçelim mi?” dedi. Ben de ona sadece “Belki de hayatın anlamı, ‘bilmiyorum’ demek değil de, hep aramakta saklıdır” dedim.
Sonuçta, hayatta hep bir soru var. Sokrates’in hayatın anlamına dair yaklaşımı aslında sürekli bir sorgulama haliyle ilgiliydi. Biz de belki o yüzden, hayatın anlamı üzerine sonu gelmeyen sohbetler yapıyoruz. Bu, derinleşmiş bir felsefe değil, sadece bazen aklımızın bulandığı zamanlarda en basit soruya bile felsefi bir boyut katma çabası.
Sonuçta, hayatın anlamı nedir? Hayatın anlamı, belki de anlam arayışımızın kendisidir. Hem “Hayatın anlamı nedir?” diye sormak, hem de hiçbir zaman tam bir cevaba ulaşamamak, belki de bizim hayatı anlamaya çalışırken yaptığımız en doğru şeydir. Sokrates’in de en sonunda dediği gibi: “Bilmiyorum” ve bu, aslında en doğru cevaptır.
—
Sokrates’e Göre Hayatın Anlamı Nedir? üzerine düşündükçe, belki de en anlamlı sonuç, hiçbir zaman tam olarak anlamayacağımızı kabul etmekte yatıyordur. Ama bu, sorgulamayı bırakmamız gerektiği anlamına gelmiyor. Aksine, her zaman daha fazla soru sormak, hayatın anlamına en yakın cevabı bulma yolunda bir adım olabilir.